Η μνήμη του πολέμου μέσα από δύο βιβλία των εκδόσεων ΠΗΓΗ/ Από το Βερολίνο στο γκέτο της Βαρσοβίας.

 

 

 

Μια γυναίκα στο Βερολίνο, Marta Hillers

Σημειώσεις από το Γκέτο της Βαρσοβίας, Εμμάνουελ Ρίνγκελμπλουμ

 

     Δύο βιβλία των εκδόσεων Πηγή, μεταφρασμένα από την Άννα Βάντη, που θεωρούμε πως ξεπερνούν τα όρια μιας απλής ιστορικής αναδρομής, δύο βιβλία γραμμένα μέσα από διαφορετικές εμπειρίες που έρχονται να φωτίσουν και αυτά με τη σειρά τους τη σκοτεινή σελίδα της ιστορίας του Β Παγκοσμίου Πολέμου. Το ένα βασίζεται στις ημερολογιακές καταγραφές μιας γυναίκας κατά τους τελευταίους μήνες του πολέμου και συγκεκριμένα από τις 20 Απριλίου εως τις 22 Ιουνίου του 1945, ενώ το άλλο αναδεικνύει την τραγωδία των Εβραίων της Βαρσοβίας που αντίκρισαν τον διωγμό, την εξόντωση και τη ναζιστική βία που σκοπό είχε τον πλήρη αφανισμό μιας ολόκληρης κοινότητας και άρχισε να καταγράφεται από τον Σεπτέμβρη του 1939 έως τον Ιανουάριο του 1943.

      Δύο βιβλία που αναδύουν τις μνήμες του πολέμου προσπαθώντας να διασώσουν από τη λήθη την ανθρώπινη σκληρότητα και συνάμα να προβληματίσουν για το σήμερα και το αύριο, αφού μας κάνουν να αναλογιστούμε πως πίσω από τα ιστορικά γεγονότα που αναβιώνουν μέσα από τις σελίδες τους, υπήρξαν άνθρωποι άμαχοι με ζωές που σημαδεύτηκαν, αξιοπρέπειες που καταπατήθηκαν, άνθρωποι που αγωνίζονταν για την επιβίωση,  άνθρωποι που χάθηκαν. Και αν και έχουν περάσει περισσότερα από 80 χρόνια από τότε, η καταγραφή – συγγραφή αυτή, θεωρείται αξία αναλλοίωτη, και υψίστης σημασίας αφού η αποδεικνύει για μια ακόμα φορά εκτός όλων των προαναφερόμενων και τη συμβολή της πεζογραφίας στη λογοτεχνία του Β΄Παγκοσμίου Πολέμου. 

      […Για εκατομμύρια ανθρώπους, το γκέτο της Βαρσοβίας θα παραμείνει για πάντα σύμβολο της απανθρωπιάς του ανθρώπου απέναντι στον άνθρωπο – και της ηρωικής αντίστασης του ανθρώπινου πνεύματος. Γιατί μέσα σε αυτά τα τείχη, σε μια έκταση περίπου χιλίων στρεμμάτων ή εκατό τετραγωνικών οικοδομικών τετραγώνων, μισό εκατομμύριο Εβραίοι αφανίστηκαν μεθοδικά μέσα σε λιγότερο από τρία χρόνια. Ωστόσο, στο τέλος αυτού του χρονικού διαστήμα­τος, όταν πάνω από το ενενήντα τοις εκατό των κατοίκων του γκέτο είχαν σταλεί στη μοίρα τους σε στρατόπεδα εξόντω­σης, ξέσπασε ένοπλη αντίσταση – αντίσταση τόσο σθεναρή, που χρειάστηκε μια τακτική ομάδα του γερμανικού στρατού για να την καταπνίξει. Ο γερμανικός στρατός ισοπέδωσε το γκέτο –δεν έμειναν παρά μόνο ερείπια–, αλλά αυτό που οι Ναζί δεν μπόρεσαν να εξαλείψουν ήταν η ανάμνηση εκείνων των τρομερών ημερών.

Αυτή η ανάμνηση έχει διατηρηθεί στις Σημειώσεις από το γκέτο της Βαρσοβίας. Αυτές οι Σημειώσεις είναι η καθημερινή μαρτυρία από τον άνθρωπο που είχε τα καλύτερα εφόδια για να την κρατήσει: τον Εμμάνουελ Ρίνγκελμπλουμ, τον αρχειο­φύλακα του γκέτο της Βαρσοβίας. Ήταν ο ιδανικός άνθρωπος για το έργο που ανέλαβε τον Νοέμβριο του 1939, δύο μήνες μετά την κατάληψη της Πο­λωνίας από τους Ναζί: να καταγράψει ολόκληρη την ιστορία της εβραϊκής καταστροφής για τις επόμενες γενιές…]

Ο Ρίνγκελμπλουμ με το έργο του, άρχισε να καταγράφει τη φρίκη σχεδόν με την έναρξη αυτού του πολέμου το 1939, ενώ η Χίλερς με την ημερολογιακή δομή του έργου της και την ανώνυμη αφηγήτρια σε πρωτοπρόσωπη αφήγηση, αποτύπωσε το 1945 και ουσιαστικά την κατάρρευση του Βερολίνου και την είσοδο του Κόκκινου Στρατού, μαζί με την καθημερινότητα των κατοίκων της πόλης, μια καθημερινότητα γεμάτη φόβο και πείνα. 

                                                              [ Παρασκευή, 20 Απριλίου 1945, 4:00 μ.μ.

Είναι αλήθεια: ο πόλεμος οδεύει προς το Βερολίνο. Αυτό που χθες ήταν ένας μακρινός θόρυβος έχει γίνει τώρα ένας συνεχής βρυχηθμός. Αναπνέουμε τον ορυμαγδό, τα αυτιά μας κουφαίνονται σε όλα εκτός από τα πιο βαριά όπλα. Έχουμε εγκαταλείψει προ πολλού την προσπάθεια να καταλάβουμε πού βρίσκονται τοποθετημένοι. Είμαστε περικυκλωμένοι από βαρέλια και ο κλοιός στενεύει ώρα με την ώρα. […]Πίσω στο διαμέρισμα, στη σοφίτα. Δεν μπορώ πραγματικά να το αποκαλέσω σπίτι, δεν έχω πια σπίτι. Ούτε το επιπλωμέ­νο δωμάτιο από το οποίο έφυγα μετά τον βομβαρδισμό ήταν πραγματικά δικό μου. Παρ’ όλα αυτά, το είχα γεμίσει με έξι χρόνια από τη ζωή μου. Με τα βιβλία και τις φωτογραφίες μου και τα εκατοντάδες πράγματα που μαζεύονται στην πο­ρεία. Ο αστερίας μου από το τελευταίο καλοκαίρι της ειρήνης στο Νόρντερνεϊ. Το κιλίμι που μου έφερε ο Γκερντ από την Περσία. Το στραπατσαρισμένο ξυπνητήρι μου. Φωτογραφί­ες, παλιά γράμματα, το σαντούρι μου, νομίσματα από δώδεκα διαφορετικές χώρες, ένα πλεκτό που είχα ξεκινήσει. Όλα τα σουβενίρ, τα παλιά δέρματα και τα κοχύλια· τα υπολείμματα και τα ζεστά συντρίμμια των χρόνων που έζησα. Τώρα που όλα αυτά έφυγαν και το μόνο που έχω είναι μια μικρή βαλίτσα με μια χούφτα ρούχα, νιώθω γυμνή, δίχως βάρος. Αφού δεν μου ανήκει τίποτα, μπορώ να διεκδικήσω τα πάντα·…]

      Και οι δύο συγγραφείς, έγραψαν τα έργα τους μέσα στη σκιά των γεγονότων, αφήνοντας τελικά μαρτυρίες που για περισσότερα από ογδόντα χρόνια αργότερα, εξακολουθούν να διατηρούν ζωντανή τη μνήμη του Β Παγκοσμίου Πολέμου. Δύο έργα που αν και διαφέρουν στον τρόπο γραφής και την οπτική, συναντώνται στην αλήθεια του πολέμου και όσων τον έζησαν και καταφέρνουν να αποδώσουν φόρο τιμής στα θύματα, να συμβάλλουν στη συλλογική μνήμη. 

    

From Wikipedia

     Η Μάρτα Χίλερς (1911-2001) γεννήθηκε στη Γερμανία και σπούδασε δημοσιογραφία. Έζησε και εργάστηκε σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες, καθώς και στη Βόρεια Αφρική, γράφοντας για εφημερίδες και περιοδικά. Μιλούσε γαλλικά και ρωσικά, αγαπούσε τον πολιτισμό, είχε ευρύτητα πνεύματος και έντονη παρατηρητικότητα, ιδιότητες που τη συνόδευσαν σε όλη της τη ζωή.

Παρέμεινε για δεκαετίες μακριά από τη δημοσιότητα. Δεν επιδίωξε ποτέ την αναγνώριση και δεν αποκάλυψε το όνομά της όσο ζούσε. Ήθελε το έργο της να μιλά μόνο του — και το κατάφερε. Η μαρτυρία της από τις τελευταίες μέρες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου Μια γυναίκα στο Βερολίνο, αποτελεί σήμερα ένα από τα πιο εμβληματικά ντοκουμέντα της εποχής. Η γραφή της χαρακτηρίζεται από ψυχραιμία, οξύτητα και ειλικρίνεια, στοιχεία που αποτυπώνουν τη βαθιά της επίγνωση για την ανθρώπινη φύση. Όταν η ταυτότητά της αποκαλύφθηκε μετά τον θάνατό της, αποκαλύφθηκε και το μέγεθος της διακριτικής, αλλά ουσιαστικής της παρουσίας. Η Μάρτα Χίλερς δεν διεκδίκησε ποτέ ρόλο, αλλά άφησε πίσω της μια μαρτυρία που συγκλονίζει και παραμένει επίκαιρη.

Ο Εμμάνουελ Ρίνγκελμπλουμ (1900–1944) ήταν Πολωνοεβραίος ιστορικός, δάσκαλος και κοινωνικός ακτιβιστής, γνωστός για το έργο του ως δημιουργός του αρχείου Oneg Shabbat, μιας συλλογής ντοκουμέντων που καταγράφουν την καθημερινή ζωή, την αντίσταση και τις τραγωδίες των Εβραίων του γκέτο της Βαρσοβίας κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου πολέμου.

Γεννημένος στο Μπούτσατς της Πολωνίας, σπούδασε Ιστορία στο Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας, με έμφαση στη μελέτη της εβραϊκής ζωής και της κοινωνικής ιστορίας. Με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη συλλογική μνήμη, ο Ρίνγκελμπλουμ εργάστηκε για την καταγραφή της εβραϊκής πολιτιστικής και κοινωνικής πραγματικότητας, ακόμα και υπό συνθήκες διωγμού και πολέμου.